“Identitetin s’ta ndërron kerkush – as lufta” Intervista me Labinot Lutollin

Labinot Lutolli ishte adoleshent në Prishtinë kur lufta mbërriti në rrugën e tij. Mjaftueshëm i rritur për me e kuptu frikën, por shumë i ri për me imagjinu një të ardhme përtej mbijetesës. Për vite me radhë, kujtimet e asaj kohe u mbajtën të mbylluna. Si shumë persona queer, ai e mësoi herët se si funksionon heshtja si mekanizëm mbrojtjeje. Me heshtë ka qenë me u mbrojtë. Me heshtë u bo shprehi. Me heshtë ka qenë me mbijetu.

Kjo intervistë është nga Arkivi i pathënë, rubrika jonë më e re që shënon fillimin e publikimit të gjetjeve nga hulumtimi i realizuar nga Dylberizm në bashkëpunim me Pro Peace dhe Universitetin e Prishtinës. Për herë të parë, ky hulumtim dokumenton dhe ndërhyn në historiografinë e luftës së Kosovës, duke sjellë historitë e personave queer që flasin publikisht për përjetimin e tyre gjatë luftës.

“Jom kanë i vetëm në atë botë”, thotë Labinoti. “S’kom njoftë asnjë homoseksual. As termin ‘gej’ s’e kom ditë për një kohë të gjatë. Përkundër krejt këtyne, unë e kom ditë kush jom.”

Përvoja queer rrallë herë, për të mos thanë pothuajse asnjiherë, është përfshi në proceset e ballafaqimit me të kaluarën. Megjithatë, ajo nuk është kursy në shpërndarjen e urrejtjes, polarizimit e fshirjes. Përmes diskurseve të caktuara publike të pasluftës, përvoja queer është paraqitë si e huaj ndaj historisë së luftës, sikur të ishte një devijim i pasluftës e jo një prani e vazhdueshme historike.

Kjo mendësi, e përforcuar nga mungesa e përfshirjes së përvojave queer në drejtësinë tranzicionale, ka kontribu në konsolidimin e narrativave hiper-maskuline, heteroseksuale dhe mitike për luftën e Kosovës.

Ajo i ka përjashtu ata që mbijatuan në heshtje, qoftë si zgjedhje apo e imponume. Ata që u detyruan me u fsheh brenda nji fshehjeje kolektive. Atyne që identiteti i të cilëve ka mbijetu pa njohje.

Historia e Labinot Lutolli hyn në këtë boshllëk. Ajo këmbëngul se jeta queer ka ekzistu gjatë luftës dhe se kujtesa kolektive është ma e gjanë se ajo që është dokumentu zyrtarisht deri tash. 

Kjo dëshmi bëhet pjesë e një arkive queer të ndërtuar me vonesë, por me kujdes. Një arkiv i formuar nga zërat e njerëzve, të cilëve, për dekada, u është thënë se historitë e tyre nuk i përkasin historisë. Duke e publikuar këtë intervistë, Dylberizm e vendos kujtesën queer aty ku gjithmonë është dashur të jetë: brenda historisë së luftës dhe proceseve të saj të drejtësisë dhe kujtesës.

***

Unë jam Labinot Lutolli, me origjinë prej Prishtinës. Qe ma shumë se trembëdhjetë vjet jetoj në Belgjikë. Punoj në Bruksel e jetoj në Antwerp. Tashmë, jom bo venali.

Nuk është që e kom harru Kosovën, kurrë s’kam me e harru. Po, prej se jetoj në Belgjikë, në disa gjana nihna ma shumë belg se sa kosovar, e në disa gjana e di që kam me u ndi kosovar, shqiptar, tanë jetën.

Nuk i kom harru rrënjët. Nuk vi shpesh, po sa herë që vi, mundohem me shtrydhë krejt atë ndjenjë sa jom në Kosovë, me e shiju tamam. Prej se jetoj jashtë, e çmoj Kosovën edhe njerëzit e Kosovës shumë ma shumë. Punën që e bajnë njerëzit atje sot e vlerësoj shumë ma shumë se sa kur jetoja ende aty.

Kjo është normale. Kur jeton diku për një kohë të gjatë, fillon me e pa vendin ku je me sy kritik. Kështu e shoh Belgjikën sot. Po nëse e lë Belgjikën për dhjetë ditë, dy javë, para se me u kthy, fillon me më marrë malli për të, edhe e çmoj gjithçka rreth saj. E njëjta m’ndodh edhe me Kosovën. Sidomos kur kalon një vit a një vit e gjysmë pa e pa Kosovën a pa e “ndi” Kosovën, atëherë e kupton sa shumë e çmon gjithçka që lidhet me të.

Jom lind në fillim të viteve ’80-ta. Gjenerata jonë ka qenë edhe me fat, edhe pa fat. Pa fat, se kemi kalu nëpër lloj-lloj situatash që shumë bashkëmoshatarë tonë në Evropë s’munen as me i imagjinu. E njëjta vlen edhe për gjeneratat ma të reja në Kosovë sot, që shpresoj që kurrë mos me u dashtë me kalu nëpër sene të tilla. Po edhe me fat, sepse i kemi pa krejt: çka ka ndodhë në Kosovë para luftës, gjatë luftës, edhe mas saj. E kemi përballu. Kemi mbijetu. Ja ku jemi.

Kur jom kanë fëmijë, kurrë s’më ka shku mendja me u marrë me pyetje si “kush jam?” a “kur e kom kuptu veten?”. Ato pyetje kanë ardhë ma vonë. Mendoj që krejt njerëzit në një moment i bëjnë këto pyetje, pa marrë parasysh identitetin gjinor a orientimin seksual.

Prapë, kur kthehem mbrapa, disa kujtime po m’vijnë. Kam qenë në klasë të pestë a të gjashtë, diku rreth dhjetë a njëmbëdhjetë vjeç. Në atë kohë, në Prishtinë, veç shkollat fillore mbanin mësim në objekte; shkollat e mesme edhe universiteti funksiononin jashtë sistemit të rregullt. Organizoheshin gara të diturisë, edhe na nxënësit merrshim pjesë vullnetarisht. Kurrë s’e dijshim çfarë pyetjesh kanë me ra. Duhej me u përgatitë duke lexu gjithçka: biologji, gjeografi, kuriozitete prej botës, lloj-lloj tekste.

Më kujtohet kur e kom lexu definicionin e orientimit seksual. Nuk e di ku saktësisht, veç e di që ka qenë në shqip. Ishte definicion shumë i saktë, shumë korrekt. E mora si diçka krejt normale. Nuk u ndala me u marrë shumë me veten; veç e dija që edhe unë isha “diçka” si ajo.

Ma vonë lexova edhe për HIV/AIDS. Ishte koha kur kishte shumë njerëz të infektum nëpër botë, edhe unë lexojsha për ta. Dikush mundet me thonë: “Qe pra pse s’duhet me i lanë fëmijët me lexu gjithçka…” Po në fakt, fëmijët duhet me pasë të drejtë me lexu gjithçka. Sepse kur s’e lejon fëmijën me lexu, ia ndal të ardhmen. Ndoshta jom kanë me fat.

 Vit mas viti, ndoshta ende në fillore, kom fillu me i vërejtë disa sene te vetja, në trupin tem. Për mu ka qenë krejt normale me i pasë ato fantazi si adoleshent, kur fillon puberteti.

Ato m’kanë tregu që unë nuk jom lind heteroseksual, po për mu s’ka qenë kurrfarë traume. Sigurisht, ekzistonte ajo ndjenjë që s’duhet me folë hapur, po si fëmijë s’je edhe aq i frikësum, thjesht s’ki me kë me folë. Nuk kom pasë një person të afërt ku mujsha me u hapë, a që m’jepte ndjenjën që muj me qenë vërtet vetja, as në familje, as në shoqni, as në lagje.

 Mendoj që kjo është normale, sepse edhe po të kisha qenë heteroseksual, ndoshta prap s’kisha folë me askënd.

 Kjo është një periudhë që s’muj me e quajt traumatike. Fëmijëria s’ka qenë traumë në aspektin e “kush jam”. Ka pasë trauma tjera, ma shumë politike, ekonomike e të ngjashme, po jo personale.

 Megjithatë, më kujtohet një arsimtare e Edukatës Fizike që m’ka bullizu. Ndoshta si fëmijë s’e kom kuptu si bullizëm; e kom kuptu ma shumë si rreptësi. Po sot, kur e mendoj, ajo ka qenë shumë e rreptë me mu sepse unë s’lujsha futboll me djemtë e klasës.

 Unë e dojsha gjimnastikën. Po çka ishte Edukata Fizike atëherë? Ose futboll, ose “mes dy zjarresh”. Unë dojsha gjimnastikë, akrobaci, po s’kishte opsion. E ku shkonte Labinoti? Shkojsha me çikat, normal. Nuk dojsha futboll as “mes dy zjarresh”; s’më pëlqejshin. Kisha dy zgjedhje: futboll me djemtë, a me çikat. Shkojsha me çikat.

Sot e kuptoj që veç pse shkojsha me çikat, arsimtarja m’bullizonte. Atëherë s’e merrsha ashtu. Veç thojsha “okej”. Po m’i ka ba shumë të randa ato dy vite sa m’ka mësu Edukatë Fizike. Tash e kuptoj që ajo ka qenë diçka e keqe që ka zgjatë shumë gjatë dhe m’ka ndiku në vetëbesim.

Siç thash, s’kom pasë njeri me të cilin jom ndi rahat. Ndoshta edhe vet isha i frikësum me e kërku atë njeri, me u hapë. Mendojsha: “Kështu është shoqnia: ose futboll, ose çika.” Ka pas ndikim. Sa ma shumë rritesh, aq ma shumë e kupton.

Ndoshta e kom blloku si fëmijë e si adoleshent; nuk kom dashtë me e pa si bullizëm. Tash që jom rritë, që jom “i zoti i vetes”, e kuptoj që ajo ka qenë bullizëm, asgjë tjetër. Është e dhimbshme me mendu që prej saj kam përjetu ma shumë bullizëm se sa prej nxënësve a bashkëmoshatarëve tjerë.

Deri në vitin 1994, kur e kryva shkollën fillore, nuk besoj që i kom njoftë të tjerë homoseksualë. Në lagjen ku jom rritë, ishte një grua rome. Si fëmijë s’e kuptojsha; s’jom kanë i preokupum me identitetin e saj. Të tjerët e shihnin si “të krisur mendor”. Për mu s’ishte ashtu; ajo ishte thjesht në një pozitë marginale. Edhe prandaj kishte sjellje reaktive, reagonte kur e provokonin. Sot, kur e mendoj, mirë ia ka ba! Ka ditë me i dalë zot vetes.

Lagjja e përqeshte, e bullizonte. Gjithmonë i referoheshin si “ai”, sepse ishte e lindun mashkull. Po ajo i rritke flokt edhe vishke gjithmonë si grua, me takë. E keqtrajtonin, ma shumë psikologjikisht se fizikisht. Tash, kur e mendoj, e di që ajo ka qenë transgjinore.

Pastaj erdhi shkolla e mesme. Shkova në shkollë të mjekësisë, ku përqindja e shoqeve femra ishte shumë ma e lartë se e djemve, ndoshta tri me një. Aty presioni shoqnor u rrit shumë. Presion i tipit: “Krejt djemtë po dalin me çika; edhe unë duhet me ja nisë.”

Edhe unë provova, jo drejtpërdrejt, po kom flirtu me çika, kom inicu disa sene. Nuk pendohem. Në fund të fundit, kur të pëlqen dikush, s’ke pse me e kufizu veten. Po është e vështirë për dikon kaq të ri, kur rrethi shoqnor, familja, shkolla të bëjnë presion në mënyrë indirekte dhe ti s’je i lirë me qenë vetvetja. Kështu ka qenë për mu.

Jom kanë i vetëm në atë botë. S’kom njoftë asnjë homoseksual. As termin “gej” s’e kom ditë për një kohë të gjatë – po termi s’ka rëndësi. Përkundër krejt këtyne, unë e kom ditë kush jom, pavarësisht a e qujsha veten gej, queer, a diçka tjetër.

Një ditë lexova një intervistë të George Michael që m’bani ma vetëkritik, sikur ajo intervistë po fliste për mu. Aty i thash vetes: “Po edhe çka? Çkado që ndodh, ti je prap vetja. Jeta vazhdon.” Prej atij momenti e pranova veten, dhe s’ma nijke ma çka thojshin tjerët.

Problemi ishte që s’i njihsha njerëzit. Mendoj që njeriu vuan deri sa e ka kontaktin e parë me dikon prej komunitetit. Gjatë shkollës së mesme, për fat të keq, nuk e pata atë. Ndoshta sepse punojsha shumë, nuk e rrezikojsha me u njoftu me dikon. Po me veten jom kanë në paqe.

Pak a shumë, kjo ishte jeta jem para luftës. Jom kanë shumë i mbyllun. Gjatë pushimeve verore lujsha në lagje, lexojsha, dhe shumë rrallë dilsha. Ishte një periudhë shumë e errët. Edhe familjarët më bënin presion: “Dil, bo diçka, mos rri krejt kohën në shpi.”

Nuk e dijsha pse nuk dilsha… kishte diçka mbrapa. Ndoshta kudo që shkojsha, s’e gjejsha veten. Ndoshta psika jem veç thojke: “Rri larg kësaj parehatie; kështu je ma në paqe.” E vazhdova jetën në atë mënyrë individuale, vetanake: shkollë, shpi, lexim. Lexojsha shumë romane atëherë. Kam lexu shumë edhe si fëmijë, dhe ndoshta kjo ka qenë ana pozitive e qëndrimit në shpi. M’ka ndihmu ma vonë. Po socialisht, s’ka qenë mirë.

Pastaj lufta filloi në 1998 në Drenicë. Si shumica e bashkëmoshatarëve, kishim frikë, po jo panik. Jetonim si krejt tjerët. Atëherë s’kishte rrjete sociale, s’kishte internet. Gjithçka merrej vesh prej gazetave, radios – radiove të huja – dhe prej gojëdhënave, kush të tregonte diçka.

Si familje ishim solidarë. Për fat, s’kishim diçka tjetër me na e marrë mendjen. Ishte instinkt mbijetese. E pikërisht për shkak të atij instinkti, ishim shumë të afërt, kompakt me njani-tjetrin.

Edhe mes njerëzve kishte shumë ma shumë solidaritet se sa ka sot. Njerëzit e ndihmonin njani-tjetrin, jo veç brenda familjes së ngushtë. Ishim nën okupim. Për shembull, në lagjen ku jetoja në 1998–1999, gjatë bombardimeve për fat nuk e ndalën rrymën kurrë. Po në 1997–1998 e ndalnin shpesh, s’kishte rrymë gati 50% të kohës. Për me i ndëgju lajmet e televizionit shqiptar, duhej me shku te dikush që kishte rrymë. Më kujtohet kur thojshin: “Hajde, kqyri lajmet te une! Hajde!” edhe mblidhshim.

Para bombardimeve, si nxënës i shkollës së mesme, nëse dikush s’mujke me ardhë në mësim, gjithmonë e informojshim njani-tjetrin me telefon. Më kujtohet kjo si diçka shumë pozitive.

Pastaj erdhi shpejt 1999, kur filluan bombardimet. Ishte e vështirë me i kontaktu familjarët, e le ma shoqninë. Me familjarë jashtë qytetit, kontakti ishte një herë në dy-tre javë. Me shoqni, veç rastësisht, nëse dikush e takonte dikon, ia çonte fjalën. Telefonat s’punonin; telefonat e familjeve shqiptare i kishin ndalë.

Gjatë bombardimeve ishim të bllokum në shpi, pa mujtë me dalë. Provum një herë me shku në Maqedoni; mas pesë ditëve si refugjatë në kufi, na kthyen mbrapa. Aty u ndjeva shumë keq. S’e shihsha dritën në fund të tunelit.

Na kthyen sepse ushtria jugosllave nuk na lejke me kalu kufinin. Na thojshin “ana maqedone s’po ju len”, po s’ishte e vërtetë. Ata vet s’na lejshin. Kishte kolona të gjata automjetesh. Duhej nja një orë e gjysmë ecje me mbrri te kufiri.

Ishim unë, baba, nana, vllau, kunata. Pesë net i kalum në kufi, tu fjetë në makinë. Kur u kthyem, pamë shumë sene. Nana s’më lejke me kqyrë prej dritares. Kishte shpija tu u kallë. E ma vonë, kur m’treguan, kishte trupa nëpër fusha… s’më lanë me i pa.

Në atë kohë jetonim në një lagje që s’ishte shumë e përzime etnikisht, e kjo do të thotë që s’guxojshim me dalë shumë. Veç baba dilte me ble ushqim. Na tjerët, unë e vllau, rrishim gati 24 orë mrena.

Koha kalonte veç me lajme, lajme, lajme. Kishim satelit edhe rrymë, për fat, deri sa u kry lufta. Kqyrshim lajme prej krejt botës. Kjo ishte rutina: BBC, CNN, Deutsche Welle, Sky News, e të tjera.

Shumica e kanaleve lokale ishin serbe. Ne s’kishim interes me i ndëgju çka thojshin serbët, të dhimbte koka.

Gjatë luftës krejt ishte e vështirë. Prapë, i kom tri momente që i quaj veçanërisht të randa.

I pari ishte kur na kthyen prej kufirit. I dyti ishte diku në mes të luftës. Një ditë hëngrëm drekë bashkë me familjen, dhe të nesërmen u zgjova në spital. Më kishte ndodhë diçka. A ishte helmim, nuk e di, krejt e hëngrëm të njëjtin ushqim. Besoj se ishte psikologjike. Si adoleshent, e ndoshta edhe sot, jom tipi që i bllokoj frikat. E kur përpiqesh me i blloku frikat, kjo m’ka ndiku negativisht, deri në ekstrem.

Kërkush s’ma dha një diagnozë. Prej asaj dite s’kom pasë probleme të tilla, po atëherë u zgjova në spital pa e mbajtë mend kurgjo. Për fat, ishte një doktor i mirë. M’kontrolloi si duhet, m’dha terapi, dhe u ktheva në shpi.

Momenti i tretë ishte pak para marrëveshjes që e mbylli luftën. Ishte periudhë tmerruese, sepse policia vinte me i regjistru amvisëritë, me pa kush po jeton aty. Na shqiptarët e interpretojshim si shenjë që po dojnë me na regjistru për me na masakru. Kur filloi ai regjistrim, erdhën edhe te na. Ishte kohë pasigurie, tash po nënshkruhet marrëveshja, tash jo… S’e dije a me u tutë a jo, a ia vlen frika a jo. Sot është vështirë me e përshkru.

Lufta na e mori krejt fokusin. Krejt ishte “luftë, luftë, luftë.” Në 1998 i kisha 16 vjet, në 1999 i kisha 17. Ato dy vite janë shumë të rëndësishme për dikon që po hyn në moshën e rritur. Fakti i hidhun është që ato dy vite shkuan veç me luftë. Jo veç për mu, po për shumicën e bashkëmoshatarëve.

Në atë moshë është shumë e rëndësishme me pasë ambicie e andrra. Për mu, e besoj për shumë të tjerë, s’ishim të preokupum me ëndrrat tona. S’kishim lirinë me mendu shumë. Sa herë që të shkonte mendja “ku du me shku në universitet?”, s’e dije a ke me e mbijetu luftën a jo.

Sa i përket identitetit tem seksual, askush s’e dinte. S’e njihsha askënd që ishte haptazi gej. Ndoshta kisha dyshime për dikon, po s’i bëjsha presion, s’kisha kontakt. Edhe me veten, thjesht s’merresha. Nuk e kishim luksin me mendu. Instinkti i mbijetesës na e mori gjithçka. S’na la me mendu, me ëndërru, me fantazu, me bo kurgjo.

Mendoj që ndoshta e vetmja shkathtësi që muj me e identifiku prej asaj kohe është instinkti i mbijetesës, në çdo aspekt.

Kërkush në familje s’e dinte. Nuk jom kanë i frikësum, po as nuk kom pasë mundësi me folë për veten, sepse e dijsha që edhe po të flisja, ndoshta s’kishin me m’kuptu, ose mundet me u bo ma keq. E kom mbyll gojën, jo prej frikës, po me zgjedhje.

Dikush mundet me thanë: “Kjo është veç se në luftë s’ke kohë me mendu për seks.” Disa njerëz primitivë i reduktojnë krejt në seks. Po s’ishte ajo. Ambicia jem kryesore ishte me mbijetu. Për shembull, vllau jem u fejua e u martu gjatë luftës. Edhe unë kisha mujtë me bo diçka. Edhe mas luftës, ka pasë nacionalista në Kosovë që kur flasin për luftë, histori e liri, gjithmonë e lidhin me orientim seksual e identitet gjinor, me sene që s’kanë lidhje me luftën.

Edhe mas luftës, disa nacionalista e lidhin lirinë e historinë me orientim seksual e identitet gjinor, si me qenë argument kundër dikujt – e kjo është e padrejtë.

Prej luftës më kanë mbetë dy sene: një negative, një pozitive. Negativja është që unë i marr gjanat me kujdes. Nëse më ndodh diçka shumë e mirë, normal që gëzohem, tregoj entuziazëm. Po thellë brenda gjithmonë kam një rezervë, edhe kur s’ka arsye. Është diçka që e mbaj prej luftës, sepse atëherë kurrë s’ishe i sigurt, kurrë s’e dije çka ndodh nesër. Nganjëherë kjo m’pengon me i shiju gjanat 100%.

Pozitivja është mbijetesa. E konsideroj veten me fat, se kom mbijetu. Edhe kur më ndodh diçka e keqe, i thom vetes: “Le të vijë, unë jom i fortë.” Besoj që shumë njerëz e ndjejnë këtë, jo veç unë. Nganjëherë kur i shoh njerëzit tu u marrë me sene triviale që s’ia vlen, mendoj: “Sikur me ditë që s’ia vlen me u mërzit për këto.” Kjo më ndihmon me qenë i fortë çdo ditë. Jo që jom i fortë çdo ditë, i kam uljet e ngritjet, po në përgjithësi, po. Ndoshta vjen prej luftës, ndoshta është pjesë e personalitetit tem. Ndoshta lufta është bo pjesë e personalitetit tem, tu ndiku direkt e indirekt.

Lufta e ndryshon njeriun, po varet prej përvojës dhe prej asaj çka ka përjetu. Unë kom qenë me fat që në familje s’kemi pasë viktima. Kemi qenë ma me fat se shumë të tjerë. Kur flasim për traumë, mendoj që secili duhet me e emërtu traumën e vet, tu e ditë që trauma vjen në shumë forma.

Çkado që ndodh, mendoj që asnjë situatë në jetë nuk ta ndërron identitetin. Mundet me ta ndërru mënyrën qysh e përballon situatën, po jo kush je thellë mrena. Këtë s’ta ndërron kërkush, as lufta.

Disa njerëz në Kosovë kanë thanë: “S’ka pasë geja përpara, lufta i ka bo, mas luftës kanë dalë.” Po gjatë Holokaustit, kur pjesëtarë të komunitetit LGBTI janë vra në Auschwitz, ata ishin pjesë e historisë. S’është që kanë ekzistu atëherë e sot s’ekzistojnë. Kur i thonë këto sene në Kosovë, m’keshet, është edhe e trishtë, edhe qesharake njëkohësisht.

Kur përballem me një njeri homofob, unë s’idhnona shumë. Mundem me përdorë fjalë me e tregu zemërimin, po brenda e di që aq dinë, aq munden. E shoh veten ma me fat, sepse kom pa ma shumë sene. Unë nuk i shoh gjanat veç përmes një prizmi nacionalist a veç përmes një identiteti të vetëm.

Nëse kisha mujtë me folë me veten tem 16–17 vjeçare, kisha provu me e qetësu: s’ka nevojë me u brengosë aq shumë. Ato brenga, frika, pasiguritë që i ndjen një adoleshent janë krejt normale. I ndjen jo veç dikush në Kosovë, po edhe në Amerikë, Kinë, Australi, Afrikë të Jugut, kudo. Janë sfida të përbashkëta të çdo gjenerate.

E rëndësishme është me i pa gjanat prej një perspektive tjetër, me ditë që gjithçka ka me u bo mirë. Çdo vështirësi duhet me u marrë si mësim, me marrë diçka pozitive prej saj. Çdo betejë kalon. Këtë kisha dashtë me ia thonë vetes. Edhe të njëjtën kisha dashtë me ia thonë gjeneratave ma të reja, jo veç në Kosovë, po gjithkund. I çmoj shumë. Besoj shumë në ta.

Në fillim thash që rinia jem ishte edhe me fat, edhe pa fat. Mendoj që të rinjtë sot janë veç me fat. Sigurisht, çdo gjeneratë i ka sfidat e veta, po koha ku jetojmë sot është ma e lehtë sepse kemi qasje në krejt llojet e informatave. Sikur atëherë me pasë pasë internetin dhe krejt çka ka sot rreth asaj çka do të thotë me qenë homoseksual, ndoshta kisha mujtë me e pranu veten shumë ma shpejt.

Gjeneratat e reja e kanë edhe përkrahjen e gjeneratave ma të vjetra si e imja. U besoj të rinjve. Shpesh, kur vij në Kosovë, befasohem se sa ma të hapun, ma të sinqertë, ma natyral janë të rinjtë se sa kemi qenë na.

Ka qenë një moment rreth 2003–2004 kur i kom njoftë aktivistat e parë, kur kom fillu me vullnetarizëm e aktivizëm në QESH. Kjo ishte koha kur i kom njoftë pjesëtarët e parë të komunitetit. Kur e mora vesh që ekziston një organizatë që merret me këtë punë, u gëzova. Thash: “Wow.” Ata kishin ekzistu prej kohësh, e unë s’e kisha ditë. Po ma mirë vonë se kurrë.

E masnej, pak nga pak, u njohëm ma shumë me njani-tjetrin, e ndërtum besimin, e kuptum kujt munemi me i besu. Ishim një grup i vogël aktivistësh. Ishte shumë e vështirë. Në fillim problemi s’ishte dukshmëria, ishte siguria. Frika. Nuk besoj që siguria ishte aq e keqe sa e imagjinonim, po frika na mbante mbrapa. Me disa projekte, i bëmë njerëzit ma të vetëdijshëm, e rritëm vizibilitetin, dhe sa ma shumë rritej vizibiliteti, aq ma shumë rritej edhe rrethi i përkrahësve.

Atëherë na dukej krejt errët. Thojshim: “Me këta njerëz s’ka me pasë përmirësim.” Po ajo periudhë s’zgjati shumë. Për dy-tre vjet filluan gjanat me u përmirësu, dhe fillova me e pa dritën në fund të tunelit. S’e kom imagjinu që ka me ndodh kaq shpejt.

Gjeneratat e reja kanë ba shumë punë të mirë; kanë ecë shumë shpejt përpara. Ajo drita që e pashë në fund të tunelit u bo “qiell i hapur”, s’po shoh veç dritë, po e shoh horizontin. Duhet me pasë shumë besim në vete dhe me ditë që për dhjetë vjet ka me qenë edhe ma mirë. Jom i sigurt.

Kjo intervistë botohet në bashkëpunim me organizatën Pro Peace. Përmbajtja e shprehur në këtë intervistë janë përgjegjësi e vetme e Dylberizm dhe nuk pasqyrojnë domosdo pikëpamjet e organizatës Pro Peace.